Welke psychische stoornis had Vincent van Gogh?

Het leven van Vincent van Gogh (1853-1890) is een van de meest fascinerende en tragische in de kunstgeschiedenis. Zijn ongeëvenaarde artistieke productie, die in slechts een decennium tot stand kwam, staat in schril contrast met een persoonlijk leven getekend door armoede, eenzaamheid en hevige psychische crises. De vraag naar de aard van zijn lijden houdt niet alleen kunsthistorici, maar ook medici en het brede publiek al meer dan een eeuw in de ban.

Een eenduidige diagnose stellen bij een historische figuur is een hachelijke onderneming. De medische kennis van de late 19e eeuw was beperkt, de terminologie anders, en de beschikbare informatie komt voornamelijk uit brieven en soms tegenstrijdige getuigenissen. Toch bieden Van Goghs eigen, vaak hartverscheurend openhartige brieven aan zijn broer Theo, evenals de gedetailleerde verslagen van zijn artsen, een uniek inzicht in zijn symptomen. Deze omvatten terugkerende aanvallen met hallucinaties, zware depressies, extreme agitatie en het beruchte incident waarbij hij een deel van zijn eigen oor afsneed.

De zoektocht naar een verklaring voor zijn toestand heeft geleid tot een waaier van theorieën. In de loop der tijd zijn onder meer epilepsie, schizofrenie, syfilis, loodvergiftiging (door zijn verf) en een bipolaire stoornis serieus overwogen. Moderne onderzoekers benadrukken steeds vaker dat het waarschijnlijk geen enkele stoornis betrof, maar een complexe comorbiditeit – een samenspel van meerdere aandoeningen, verergerd door extreme stress, slechte voeding, overmatig alcoholgebruik en mogelijk ook een neurologische afwijking.

Dit artikel onderzoekt de verschillende hypothesen over Van Goghs psychische gezondheid. Het plaatst de symptomen naast de diagnoses van zijn tijd en onze huidige medische inzichten, niet om de kunst te reduceren tot een louter symptoom van ziekte, maar om het menselijke drama achter de iconische schilderijen beter te begrijpen. De discussie blijft actueel, omdat ze raakt aan de eeuwige verwevenheid van creativiteit, genialiteit en kwetsbaarheid.

Diagnoses uit zijn tijd: Wat schreven de artsen in zijn medische dossiers?

De officiële medische dossiers van Vincent van Gogh zijn schaars, maar de correspondentie en enkele bewaard gebleven verslagen geven een direct beeld van de diagnoses die artsen tijdens zijn leven stelden. De terminologie verschilt sterk van de moderne psychiatrie.

Dr. Félix Rey, die Van Gogh behandelde na het afsnijden van zijn oor in Arles, stelde een diagnose van "acute manie met gegeneraliseerde delirium". Hij vermeldde ook dat Van Gogh leden aan hallucinaties van zowel visuele als auditieve aard. Rey zag een verband met Van Goghs extreme vermoeidheid door overwerk en overmatig gebruik van alcohol, vooral absint.

In de inrichting Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy kreeg Van Gogh het stempel "epilepsie". De hoofddokter, Dr. Théophile Peyron, classificeerde zijn aanvallen als "epileptoïde". Deze term werd in die tijd vaak gebruikt voor onbegrepen periodieke crises met agitatie, verwardheid en bewustzijnsverlies, zonder dat dit noodzakelijk wijst op de neurologische aandoening zoals wij die nu kennen.

Interessant is dat Dr. Peyron ook een verband legde met Van Goghs "langdurige misbruik van sterke dranken" en zijn "onthouding van enig voedsel behalve brood en koffie" tijdens periodes van extreme artistieke inspanning. De behandeling was voornamelijk rust, hydrotherapie en een streng dieet.

In Auvers-sur-Oise behandelde Dr. Paul Gachet hem. Gachet, zelf geïnteresseerd in zenuwziekten, sprak in zijn brieven over "een zenuwcrisis" en "een aanval van overexcitatie". Hij benadrukte de erfelijke belasting, aangezien Van Goghs zus ook in een inrichting verbleef. Een concrete ziekteclassificatie gaf Gachet niet; zijn aanpak was meer ondersteunend en liet Van Gogh vrij doorwerken.

Opvallend is dat geen van deze artsen sprak over melancholie of waanzin als primaire diagnose. Hun focus lag op de acute, periodieke aanvallen met verwardheid en op de mogelijke lichamelijke oorzaken zoals uitputting, drank en een vermeende epileptische aanleg.

Symptomen in zijn brieven en schilderijen: Welke tekenen zijn terug te vinden in zijn werk?

Vincent van Gogh legde zijn innerlijke strijd vast in een ongekende combinatie van geschreven en visuele taal. Zijn honderden brieven, vooral aan zijn broer Theo, en zijn schilderijen vormen een parallel dossier van zijn psychische toestand.

In de brieven beschrijft hij expliciet symptomen die wijzen op een ernstige stemmingsstoornis. Hij spreekt over diepe periodes van "geestelijke leegte", "ontzettende treurigheid" en "volslagen uitputting". Deze fasen van depressie wisselden af met periodes van hyperproductiviteit en opgewonden creatieve impulsen, wat kan duiden op een bipolaire of cyclothyme dynamiek. Zijn gedetailleerde verslagen van slapeloosheid, hallucinaties (zowel auditief als visueel) en het beruchte oorincident tonen acute psychotische episodes.

Zijn schilderijen vertalen deze innerlijke ervaringen naar visuele symptomen. Het werk uit zijn Parijse periode is vaak chaotisch en overweldigend, met dichte, korte penseelstreken die een staat van mentale overprikkeling suggereren. In Saint-Rémy worden de beelden vaak een directe weergave van zijn perceptie. De iconische Sterrennacht toont een wervelende, kokende hemel boven een rustig dorp, mogelijk een visuele metafoor voor innerlijke onrust tegenover een ogenschijnlijke normale wereld. Schilderijen als Korenveld met kraaien ademen een intense dreiging en eenzaamheid.

Een terugkerend teken is het gebruik van vervorming en symbolisch kleurgebruik. Cipressen die als vlammen dansen, kronkelende olijfbomen en vervormde gezichten zijn niet louter stilistische keuzes, maar lijken zijn verstoorde emotionele en zintuiglijke beleving te projecteren. Zijn kleurenpalet was nooit neutraal; felle complementaire kleuren (geel en blauw, rood en groen) botsen vaak, wat een staat van psychische spanning en hyperalertheid weerspiegelt.

De combinatie van zijn geschriften en zijn kunst wijst op een patroon van ernstige stemmingswisselingen, psychotische episodes met hallucinaties, en een overweldigende angst die zich uitte in zowel creatieve uitbarstingen als zelfdestructieve crises. Zijn werk was zowel een uitlaatklep voor als een direct verslag van deze symptomen.

Veelgestelde vragen:

Is er een officiële diagnose voor Vincent van Gogh gesteld?

Nee, er bestaat geen officiële, tijdgenootelijke diagnose. Vincent van Gogh werd behandeld door artsen in de 19e eeuw, maar de moderne psychiatrie bestond nog niet. Postuum hebben deskundigen, op basis van zijn brieven, symptomen en levensloop, verschillende mogelijke aandoeningen gesuggereerd. Zijn behandelende artsen spraken destijds over "epilepsie" (waarschijnlijk een verzamelnaam voor zijn aanvallen) en "acute manie met gegeneraliseerde dementie". Tegenwoordig wordt dit anders geïnterpreteerd. Een eenduidig medisch dossier met een huidige DSM-classificatie is er dus niet.

Waarom wordt er vaak over een bipolaire stoornis gesproken bij Van Gogh?

Zijn levenspatroon vertoont sterke gelijkenissen met de kenmerken van een bipolaire stoornis. Perioden van enorme productiviteit en opwinding, zoals in Arles waar hij honderden werken maakte, wisselden af met diepe depressies, uitputting en ziekenhuisopnames. In zijn brieven beschrijft hij deze extreme wisselingen zelf. De periode waarin hij zijn eigen oor verwondde, wordt vaak in verband gebracht met een manische of psychotische crisis, gevolgd door een neerslachtig herstel. Deze cyclische aard van zijn stemmingen is een belangrijke reden voor deze hypothese.

Speelde zijn oorprobleem een rol bij zijn psychische klachten?

Dat is een omstreden theorie. Sommige onderzoekers denken dat lichamelijke kwalen zijn geestesgesteldheid beïnvloedden. Het bekende incident met zijn oor wordt soms gelinkt aan ernstige pijn door een oorontsteking of aan bijwerkingen van medicijnen. Chronische pijn en slaapgebrek kunnen psychische symptomen versterken of uitlokken. Het is echter onwaarschijnlijk dat een puur lichamelijke kwaal de complexiteit van zijn jarenlange klachten volledig verklaart. Waarschijnlijk was er een wisselwerking tussen een onderliggende psychische aandoening en zijn lichamelijke gezondheid.

Welke andere aandoeningen noemen onderzoekers nog meer?

Naast een bipolaire stoornis worden er meerdere mogelijkheden genoemd. Een daarvan is schizofrenie of een psychotische stoornis, vanwege de hallucinaties en waanideeën die hij ervoer, vooral tegen het einde van zijn leven. Ook is er gesuggereerd dat hij leed aan een vorm van temporale kwab epilepsie, wat de aanvallen, verwardheid en mogelijk ook zijn visuele ervaringen zou verklaren. Sommige deskundigen zien kenmerken van een borderline persoonlijkheidsstoornis, vanwege de intense emoties en moeizame relaties. Het kan ook een combinatie van meerdere aandoeningen zijn geweest.

Heeft zijn kunst te maken met zijn psychische toestand?

Zijn kunst is onlosmakelijk verbonden met zijn innerlijke leven, maar niet op een simpele manier. Zijn stijl en kleurgebruik veranderden mee met zijn stemmingen en omgeving. In periodes van hoop was het kleurgebruik helderder, in sombere tijden overheersten donkere tinten. Zijn werk was echter geen passief product van ziekte; het was zijn actieve manier om de wereld te verwerken, emoties te uiten en structuur te vinden. Zijn meest beroemde werken, zoals "De sterrennacht", getuigen niet alleen van innerlijke onrust, maar vooral van een uitzonderlijk vermogen die ervaring om te zetten in een krachtig visueel beeld.