Welke machines vallen onder de Machinerichtlijn?

De Europese Machinerichtlijn (2006/42/EG) vormt het essentiële wettelijke kader voor het in de handel brengen en in bedrijf stellen van machines binnen de Europese Economische Ruimte. Het primaire doel van deze richtlijn is het waarborgen van een hoog niveau van veiligheid voor personen, maar ook voor huisdieren en goederen, door harmonisatie van de essentiële veiligheids- en gezondheidseisen. Onderwerping aan deze richtlijn is geen vrijblijvende keuze, maar een strikte juridische verplichting voor fabrikanten, importeurs en distributeurs.

De reikwijdte van de richtlijn is zeer breed en definieert het begrip "machine" in de ruimst mogelijke zin. Het centrale criterium is de aanwezigheid van bewegende delen. Concreet vallen niet alleen complete, afgewerkte machines onder de richtlijn, maar ook onafgebouwde machines, veiligheidscomponenten en verwisselbare uitrusting. Dit betekent dat zowel een industriële robotarm als een eenvoudige tafelcirkelzaag, en zowel een complete productielijn als een kritiek veiligheidssensor, aan de eisen moeten voldoen.

De richtlijn bevat een gedetailleerde lijst van productcategorieën die expliciet als machine worden aangemerkt. Hieronder vallen onder meer assembleermachines, metaalbewerkingsmachines, houtbewerkingsmachines, transportsystemen zoals lopende banden en hefwerktuigen, landbouw- en tuinbouwmachines, en machines voor de voedselbereiding. Daarnaast is het cruciaal om te beseffen dat ook samengestelde installaties, zoals een complete verpakkingslijn bestaande uit verschillende gekoppelde machines, onder de richtlijn vallen.

Tot slot zijn er duidelijke uitzonderingen. Specifieke productgroepen vallen onder hun eigen, meer gespecialiseerde Europese richtlijnen. Voorbeelden hiervan zijn elektrisch gereedschap voor huis- en tuingebruik (onder de Laagspanningsrichtlijn), personenauto's en -vrachtwagens, medische hulpmiddelen en stoomketels. Het correct toepassen van de Machinerichtlijn begint dus altijd met de vraag: "Valt dit product onder de definitie van de richtlijn?", voordat het traject van conformiteitsbeoordeling en CE-markering kan starten.

Volledige machines en veiligheidscomponenten: concrete voorbeelden uit de praktijk

De Machinerichtlijn heeft betrekking op twee hoofdgroepen: volledige machines en veiligheidscomponenten. Het onderscheid is essentieel voor een correcte conformiteitsbeoordeling.

Een volledige machine is een samenstel van onderling verbonden componenten, waarvan er ten minste één beweegt, voor een specifieke toepassing. Praktijkvoorbeelden zijn onder meer een industriële verpakkingslijn voor voedingsmiddelen, een mobiele graafmachine, een CNC-draaibank, een tafelcirkelzaag voor de houtbewerking en een complete drukpers.

Ook een combinatie van machines die functioneel zijn gekoppeld, wordt als één machine beschouwd. Een voorbeeld is een productiecel bestaande uit een robot, een transportband en een pers, die centraal worden bestuurd voor het assembleren van metalen onderdelen.

Veiligheidscomponenten zijn onderdelen die afzonderlijk op de markt worden gebracht om een veiligheidsfunctie te vervullen. Zij vallen alleen onder de richtlijn als hun falen of slecht functioneren de veiligheid van personen in gevaar brengt. Concrete voorbeelden zijn tweelandige bedieningsapparaten, beveiligde schakelbalken, veiligheidsscanners en lichtgordijnen die een gevaarlijke zone afschermen, niet-mechanische noodstopkleppen voor hydraulische systemen en veiligheidsgerelateerde besturingslogica (zoals een veiligheids-PLC).

Belangrijk is dat standaard onderdelen zoals elektromotoren, tandwielen of gewone schakelaars normaal gesproken geen veiligheidscomponenten zijn. Een veiligheidscomponent heeft een welgedefinieerde en kritieke veiligheidsfunctie, zoals het stoppen van een machine of het voorkomen van onbedoelde toegang.

Wanneer is een productcombinatie één machine en wat zijn de grenzen?

Volgens de Machinerichtlijn wordt een assemblage van onderling verbonden componenten of delen beschouwd als één machine wanneer deze voor een gemeenschappelijk doel zijn gecombineerd. De bepalende factor is de functionele eenheid.

Een combinatie van machines of bijna-voltooide machines vormt één machine als deze functioneel zijn gekoppeld. Dit is het geval wanneer de veiligheid van de gehele combinatie afhankelijk is van de integratie en de onderlinge interactie. Denk aan een transportband die specifiek is ontworpen en bestuurd om een verpakkingsmachine te voeden; samen vormen ze één gevaarlijke functionele eenheid.

De belangrijkste grenzen worden bepaald door de volgende criteria:

1. De combinatie heeft een eigen, nieuwe, gemeenschappelijke besturingseenheid (bijvoorbeeld een centrale bedieningspaneel).

2. De afzonderlijke eenheden verliezen hun onafhankelijke functie of kunnen niet langer zelfstandig en veilig worden bediend binnen de combinatie.

3. Er ontstaan nieuwe gevaren door de koppeling (zoals knelpunten, nieuwe toegangswegen, veranderende geluidsniveaus) die beoordeeld en gemitigeerd moeten worden voor de gehele assemblage.

Een combinatie wordt daarentegen niet als één machine gezien als het slechts een verzameling is van zelfstandige machines die naast elkaar staan en elk afzonderlijk hun eigen functie vervullen, zelfs als ze door één persoon worden bediend. Het gebruik van een algemene stroomvoorziening of een gemeenschappelijke fundering is onvoldoende voor een classificatie als één machine.

De verantwoordelijkheid voor de conformiteitsbeoordeling van zo'n nieuwe machine ligt bij de integrator – de partij die de verschillende eenheden tot een geheel assembleert en in de handel brengt. Deze partij moet een nieuwe technische documentatie opstellen, een nieuwe risicobeoordeling uitvoeren en de CE-markering voor de volledige combinatie aanbrengen.

Veelgestelde vragen:

Is een gewone bureaustoel ook een machine volgens de richtlijn?

Nee, een eenvoudige bureaustoel valt niet onder de Machinerichtlijn. De richtlijn is van toepassing op apparaten met een aandrijving die niet uitsluitend door menselijke spierkracht wordt veroorzaakt. Omdat een bureaustoel geen geïntegreerde aandrijving heeft, zoals een motor of hydrauliek, wordt hij gezien als een onderdeel van meubilair. Hij valt dan ook onder andere productveiligheidsregelgeving, zoals de Algemene Productveiligheidswet.

Onze firma maakt op maat gemaakte hefsystemen. Zijn die altijd richtlijnconform?

Op maat gemaakte machines, zoals uw hefsystemen, vallen wel degelijk onder de Machinerichtlijn. De richtlijn maakt geen onderscheid tussen serie- en eenmalige productie. U bent als fabrikant verantwoordelijk voor de conformiteitsbeoordeling. Dit betekent dat u een risicobeoordeling moet uitvoeren, de machine moet voorzien van de vereiste veiligheidsvoorzieningen, en de technische documentatie moet samenstellen. Voor bijzondere gevallen, zoals het samenvoegen van verschillende machines, kan een kwalificatie als 'gedeeltelijk voltooide machine' van toepassing zijn. In dat geval levert u de machine met een montagehandleiding en een incorporatieverklaring af.

Valt een handbediende palletwagen onder deze regels?

Een volledig handmatig bediende palletwagen, die dus alleen door menselijke kracht wordt bewogen en geen hydraulische of elektrische lift heeft, valt niet onder de Machinerichtlijn. Het is een transportmiddel dat door spierkracht wordt aangedreven. Zodra de palletwagen echter is uitgerust met een hulpmotor voor de aandrijving of een elektrische/hydraulische hefinrichting, wordt het wel als een machine beschouwd. Dan moeten er een CE-markering en een conformiteitsverklaring zijn.

Wij kopen een industriële robotarm uit Japan. Wat moet er gebeuren voor hij in de EU gebruikt mag worden?

Een industriële robotarm is een duidelijk voorbeeld van een machine onder de richtlijn. Als de robotarm uit een land buiten de Europese Economische Ruimte komt, moet hij voldoen aan de Machinerichtlijn voordat hij in de EU in de handel wordt gebracht of in bedrijf wordt gesteld. Meestal is de importeur in de EU hiervoor verantwoordelijk. De robotarm moet voldoen aan de essentiële veiligheids- en gezondheidseisen. De technische documentatie moet worden vertaald naar een taal die de nationale autoriteiten begrijpen. Er moet een EU-conformiteitsverklaring worden opgesteld en de CE-markering moet worden aangebracht. Vaak is voor robots een conformiteitsbeoordelingsprocedure met een aangemelde instantie verplicht.

Waar ligt de grens tussen een gereedschap en een machine? Is een accuboormachine een machine volgens de wet?

Dit is een veelgesteld punt. Een draagbaar, handgehouden werktuig zoals een accuboormachine valt wél onder de Machinerichtlijn. Het onderscheid ligt niet in de grootte of het gewicht, maar in de aanwezigheid van een niet-menselijke aandrijving. De elektromotor in de boormachine is die aandrijving. Daarom moet ook een accuboormachine voldoen aan de veiligheidseisen van de richtlijn, zoals bescherming tegen elektrische schokken, oververhitting en mechanische gevaren. De fabrikant moet een risicobeoordeling uitvoeren en de juiste documentatie opstellen, tenzij de machine onder een specifieke uitzondering valt voor bepaalde laag-risico apparaten met harmoniserenormen.