Wat valt er onder aansprakelijkheid?

Het begrip aansprakelijkheid is een hoeksteen van het Nederlands recht. In de kern betekent het dat iemand juridisch verantwoordelijk kan worden gehouden voor schade of nadeel dat een ander lijdt, en de plicht heeft om deze schade te vergoeden. Deze verantwoordelijkheid kan voortvloeien uit een overeenkomst, maar ook uit de wet zelf, onafhankelijk van enige afspraak.

De meest fundamentele indeling is die tussen contractuele aansprakelijkheid en wettelijke aansprakelijkheid. Contractuele aansprakelijkheid ontstaat wanneer partijen een overeenkomst sluiten en één van hen tekortschiet in de nakoming van de gemaakte afspraken. Wettelijke aansprakelijkheid daarentegen is direct door de wet opgelegd en is van toepassing in situaties waar geen specifieke overeenkomst bestaat, maar waar wel sprake is van onrechtmatig handelen.

Binnen de wettelijke aansprakelijkheid zijn er vervolgens twee cruciale vormen. Ten eerste de aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW), die optreedt bij foutief gedrag, inbreuk op een recht of schending van een wettelijke plicht. Ten tweede de risicoaansprakelijkheid, waarbij de verantwoordelijkheid niet berust op een verwijtbare fout, maar op het objectieve gevaar of risico van een bepaalde situatie, activiteit of bezit – zoals het hebben van een huisdier, een gebrekkig product of een motorvoertuig.

Daarnaast kent het recht het onderscheid tussen eigen aansprakelijkheid en aansprakelijkheid voor anderen. Ouders zijn bijvoorbeeld vaak aansprakelijk voor de daden van hun minderjarige kinderen, en werkgevers kunnen aansprakelijk worden gesteld voor handelingen van hun werknemers in de uitoefening van hun functie. Het begrijpen van deze verschillende lagen en grondslagen is essentieel om te weten wanneer men recht heeft op schadevergoeding of wanneer men zelf aansprakelijk kan worden gesteld.

Wanneer ben je persoonlijk aansprakelijk voor schulden van je bedrijf?

De kern van ondernemen met een rechtspersoon (BV, NV, coöperatie, vereniging) is de beperkte aansprakelijkheid. Toch zijn er belangrijke uitzonderingen waarbij de bescherming van de rechtspersoon doorboord wordt en je persoonlijk aansprakelijk kunt worden gesteld.

Een primaire grond is onbehoorlijk bestuur (bestuurdersaansprakelijkheid). Dit treedt op als je als bestuurder ernstig verwijtbaar hebt gehandeld en de onderneming hierdoor schulden maakt die zij niet kan voldoen. Voorbeelden zijn: het niet (tijdig) aanvragen van uitstel van betaling of faillissement, het voortzetten van verlieslatende activiteiten zonder uitzicht, of het tekortschieten in de administratie en financiële verslaglegging.

Je bent ook persoonlijk aansprakelijk bij het afgeven van een persoonlijke garantstelling of hoofdelijke aansprakelijkheid voor een bedrijfsschuld. Dit gebeurt vaak op verzoek van een bank of een belangrijke leverancier. Je staat dan garant met je privévermogen.

Bij een eenmanszaak of vennootschap onder firma (VOF) bestaat er geen juridisch onderscheid tussen jou en de onderneming. Je bent hoofdelijk aansprakelijk met al je bezittingen, zowel zakelijk als privé.

Een andere kritieke situatie is onvoldoende kapitaal bij de start van een BV. Als bij de oprichting duidelijk is dat het startkapitaal volstrekt ontoereikend is voor de geplande activiteiten, kan dit leiden tot persoonlijke aansprakelijkheid voor latere schulden.

Ook fiscale aansprakelijkheid is een reëel risico. De Belastingdienst kan je persoonlijk aansprakelijk stellen voor belastingschulden van de vennootschap als je bewust hebt bijgedragen aan het niet voldoen van de belastingverplichting, bijvoorbeeld door het uitkeren van dividend terwijl er onvoldoende reserves zijn.

Ten slotte kan aansprakelijkheid ontstaan uit onrechtmatige daad. Als je persoonlijk een fout maakt die schade veroorzaakt aan een derde (bijvoorbeeld door opzet of grove schuld), kunnen zij zowel de onderneming als jou persoonlijk aanspreken.

Wat dekt een aansprakelijkheidsverzekering (AVP) in de praktijk niet?

Een AVP dekt schade die u aan anderen veroorzaakt, maar er zijn duidelijke en belangrijke uitsluitingen. De dekking geldt niet voor schade aan uzelf of uw eigen bezittingen.

Schade die u opzettelijk veroorzaakt, valt nooit onder de dekking. Onachtzaamheid of een domme fout is meestal wel gedekt, maar opzettelijk handelen niet.

Schade in het kader van uw beroep of werkzaamheden als zelfstandige wordt uitgesloten. Hiervoor is een aparte beroepsaansprakelijkheidsverzekering nodig.

Schade aan zaken die onder uw hoede zijn toevertrouwd, maar die u niet zelf bezit, is vaak niet gedekt. Denk aan een geleende auto of een huurwoning. Voor een geleende auto is een allriskverzekering van de eigenaar noodzakelijk.

Gevolgen van motorrijtuigen vallen onder de WA-verzekering van het voertuig, niet onder de AVP. Dit geldt ook voor ongelukken met bijvoorbeeld speedpedelecs of brommobielen.

Aansprakelijkheid uit overeenkomsten die u vrijwillig aangaat, zoals een ongunstige leaseovereenkomst of garantie, worden meestal uitgesloten.

Schade door natuurlijke slijtage of gebreken aan zaken die in uw bezit zijn, is niet gedekt. De verzekering richt zich op plotselinge gebeurtenissen.

Boetes of strafrechtelijke sancties worden nooit vergoed door een aansprakelijkheidsverzekering.

Schade aan familieleden die in hetzelfde huishouden wonen, is vaak uitgesloten of beperkt. Schade aan bezoekers of huisgenoten buiten het gezin is wel gedekt.

Activiteiten met een groot risico, zoals bepaalde extreme sporten, kunnen van de dekking zijn uitgesloten. Controleer hiervoor altijd de polisvoorwaarden.

Veelgestelde vragen:

Wat is het verschil tussen risicoaansprakelijkheid en schuldaansprakelijkheid?

Het belangrijkste verschil ligt in de vraag of er sprake moet zijn van een verwijtbare fout. Schuldaansprakelijkheid (ook wel foutaansprakelijkheid) treedt op wanneer u een fout maakt, bijvoorbeeld door roekeloos verkeersgedrag waardoor een aanrijding ontstaat. U bent dan aansprakelijk omdat u iets verkeerds heeft gedaan. Risicoaansprakelijkheid is strikter. Hier bent u aansprakelijk voor schade die door een bepaald object of een bepaalde activiteit veroorzaakt wordt, ook al heeft u geen fout gemaakt. Voorbeelden zijn aansprakelijkheid voor schade door uw huisdier, een gebrekkig product of een instortend gebouw. De wet schrijft deze aansprakelijkheid voor omdat u profijt heeft van het object of de activiteit, en dus ook het risico moet dragen.

Ben ik als ouder altijd aansprakelijk voor schade die mijn kind veroorzaakt?

Niet altijd, maar vaak wel. Ouders hebben een zorgplicht. Voor kinderen onder de 14 jaar zijn ouders in bijna alle gevallen aansprakelijk, ongeacht of er sprake is van toezichtfouten. Voor jongeren tussen 14 en 16 jaar geldt een gedeelde aansprakelijkheid; zowel het kind als de ouders kunnen aansprakelijk worden gesteld. Vanaf 16 jaar is een jongere grotendeels zelf verantwoordelijk. De rechter kan echter wel bepalen dat ouders mede-aansprakelijk zijn als zij hun toezichthoudende taak hebben verzaakt. Een aansprakelijkheidsverzekering voor particulieren (AVP) dekt meestal deze schade.

Mijn hond bijt een postbode. Wie is er aansprakelijk?

U bent als eigenaar aansprakelijk op grond van risicoaansprakelijkheid (artikel 6:179 BW). Het maakt daarbij niet uit of de hond eerder agressief was of dat u een fout maakte. U bent verantwoordelijk voor de schade, zoals medische kosten of letsel. Er zijn weinig uitzonderingen; alleen als de postbode zelf ernstig opzettelijk gedrag vertoonde (bijvoorbeeld het dier uitdagen of mishandelen) of als de schade door overmacht ontstond, kan de aansprakelijkheid (gedeeltelijk) vervallen. Uw aansprakelijkheidsverzekering voor particulieren kan deze schade dekken, mits de polis dit soort gevallen niet uitsluit.

Wat betekent "rechtvaardigingsgrond" bij aansprakelijkheid?

Een rechtvaardigingsgrond is een omstandigheid die gedrag dat normaal gesproken onrechtmatig is, toch toelaatbaar maakt. Hierdoor vervalt de aansprakelijkheid. Een bekend voorbeeld is noodweer: u duwt iemand weg die u aanvalt en die persoon valt. Uw handeling is normaal onrechtmatig, maar wordt gerechtvaardigd door de aanval. Andere gronden zijn overmacht, een wettelijk voorschrift of bevoegd gezag (zoals een politieagent die iemand aanhoudt). De bewijslast voor het bestaan van een rechtvaardigingsgrond ligt bij degene die zich erop beroept.

Wanneer ben ik als bestuurder van een vereniging persoonlijk aansprakelijk?

Bestuurders zijn in principe niet persoonlijk aansprakelijk voor schulden van de vereniging; de vereniging is een rechtspersoon. U kunt wel persoonlijk aansprakelijk worden gesteld in specifieke situaties. Dit kan bij ernstig verwijtbaar bestuursgedrag, zoals het bewust niet naleven van statuten of wettelijke verplichtingen. Ook bij wanbestuur, bijvoorbeeld het verrichten van handelingen zonder toestemming waarvan u wist dat ze de vereniging ernstig zouden schaden, kan persoonlijke aansprakelijkheid volgen. Een andere situatie is als u namens de vereniging een overeenkomst sluit terwijl u weet dat de vereniging die niet kan nakomen. Goed bestuur en een duidelijke functiescheiding zijn belangrijk om dit risico te beperken.