Waarom waait het niet meer?

Het is een vraag die steeds vaker opduikt, zowel in een terrasgesprek als in de wetenschappelijke literatuur: voelen we minder wind dan vroeger? Veel mensen hebben het gevoel dat de lentestormen minder krachtig zijn, dat de herfst minder vaak doorweekte paraplu's brengt, en dat langdurige periodes van windstilte steeds normaler worden. Dit is geen louter subjectieve gewaarwording; meteorologische datasets beginnen een intrigerend en complex verhaal te vertellen over veranderingen in onze windpatronen.

De oorzaken zijn veelzijdig en grijpen op globale schaal in elkaar. Een belangrijke factor is de opwarming van de aarde, die niet enkel de temperatuur maar ook de thermische gradiënten op onze planeet verandert. Wind is in essentie een reactie op luchtdrukverschillen, die op hun beurt worden aangedreven door temperatuurcontrasten. Wanneer de poolgebieden sneller opwarmen dan de tropen, vermindert dit contrast, met mogelijk een afname van de aandrijvende kracht voor grootschalige windsystemen tot gevolg.

Daarnaast spelen veranderingen in landgebruik en verstedelijking een cruciale rol op lokale schaal. De aanleg van bossen, de uitbreiding van steden met hun hoge gebouwen, en zelfs veranderingen in de agrarische structuur creëren een ruwer landschap. Deze ruwheid werkt als een rem op de wind vlak bij het aardoppervlak. De wind die we voelen wordt dus niet per se minder op grote hoogte, maar zijn energie wordt steeds efficiënter gedissipeerd voordat hij ons bereikt.

Het onderzoek naar deze windstilte is van groot praktisch belang. Het raakt direct aan sectoren zoals de energieopwekking uit windkracht, de landbouw, de scheepvaart en ons begrip van toekomstige klimaatscenario's. In de volgende paragrafen duiken we dieper in de data, de wetenschappelijke verklaringen en de mogelijke gevolgen van deze ogenschijnlijk simpele, maar fundamentele verandering in onze atmosfeer.

Veelgestelde vragen:

Is het waar dat de wind in Nederland gemiddeld minder sterk is geworden de afgelopen decennia?

Ja, dat klopt. Uit metingen van het KNMI blijkt dat de gemiddelde windsnelheid op tien meter hoogte sinds de jaren zestig met ongeveer 10% is afgenomen. Deze trend is het duidelijkst in het binnenland. De oorzaak wordt vooral gezocht in veranderingen in de grootschalige atmosferische circulatie boven Europa en een toename van 'ruwheid' aan het aardoppervlak. Door meer en hogere bebouwing, maar ook door groei van bossen, wordt de wind vlak bij de grond afgeremd. Het effect van individuele windstille dagen valt daardoor sterker op.

Heeft de afname van wind invloed op de energieopbrengst van windmolens?

Die invloed is er zeker. Voor de opbrengst van een windmolen is de windsnelheid cruciaal; een kleine afname leidt al tot een forse daling in stroomproductie. Projectontwikkelaars houden hier rekening mee door molens hoger te bouwen, waar de wind sterker en constanter is. De gemeten afname van windsnelheid nabij de grond betekent dus niet automatisch dat de opbrengst van moderne, hoge molens in hetzelfde mate daalt. Het onderstreept wel het belang van zorgvuldige plaatsing en technische ontwikkeling om het beschikbare windpotentieel optimaal te benutten.

Kunnen we in de toekomst vaker lange perioden zonder wind verwachten, zoals in september 2023?

Extreme perioden met aanhoudend zwakke wind, zoals die van september 2023, zijn van alle tijden en worden veroorzaakt door specifieke weerspatronen. Of zulke perioden absoluut vaker zullen voorkomen, is moeilijk met zekerheid te zeggen. Klimaatmodellen geven geen eenduidig beeld over toekomstige veranderingen in wind voor onze regio. Sommige studies suggereren een mogelijk verband tussen opwarming van de aarde en een verzwakking van de straalstroom, wat tot langduriger vastzittende weersituaties kan leiden. Dit is een actief onderzoeksgebied. Het is dus niet zo dat het altijd windstil zal worden, maar de kans op langdurige blokkades van het weer lijkt mogelijk toe te nemen.