Is bermmaaisel een afvalstof?

Het gras groeit weer volop en overal in het land wordt er gemaaid. Dit levert enorme hoeveelheden bermmaaisel op: het gemengde materiaal van grassen, kruiden en soms onkruid dat aan de kant van wegen, dijken, in parken en op andere terreinen wordt gewonnen. Wat gebeurt er eigenlijk met deze groenstroom? De centrale vraag die steeds vaker opduikt, zowel in gemeentelijke vergaderzalen als in beleidsstukken over de circulaire economie, is of we dit maaisel moeten bestempelen als een afvalstof of juist als een grondstof.

De juridische en praktische implicaties van deze classificatie zijn aanzienlijk. Indien bermmaaisel als afvalstof wordt aangemerkt, valt het onder strikte regels voor verwerking en verwijdering, wat vaak leidt tot kostbaar composteren of verbranden. Wanneer we het echter kunnen zien als een grondstof, opent dit de deur naar innovatieve en waardevolle toepassingen. Denk hierbij aan de productie van biogas, de extractie van vezels voor biobased materialen, of het terugbrengen van nutriënten in de bodem.

Het antwoord op de vraag is echter niet eenduidig en hangt af van meerdere factoren. De samenstelling van het maaisel, de mogelijke verontreiniging met zwerfvuil, zware metalen of microplastics, en de logistiek en economie van verwerking spelen allemaal een cruciale rol. Dit artikel duikt in de complexiteit van bermmaaisel en onderzoekt de voorwaarden waaronder deze biomassa kan transformeren van een lastige afvalstroom naar een bron van nieuwe waarde.

Wettelijke criteria: Wanneer is bermmaaisel volgens de Vlaamse regelgeving een afvalstof?

Het juridische statuut van bermmaaisel wordt in Vlaanderen primair bepaald door het Materialendecreet en het Vlaams Reglement betreffende het duurzaam beheer van materiaalkringlopen en afvalstoffen (VLAREMA). Bermmaaisel is niet automatisch een afvalstof. De status hangt af van de specifieke context en de intentie van de producent of houder.

Volgens artikel 3 van het Materialendecreet is een stof of voorwerp een afvalstof wanneer de houder zich ervan ontdoet, van plan is zich ervan te ontdoen of zich ervan moet ontdoen. Dit centrale begrip "zich ontdoen" is cruciaal. Bermmaaisel wordt dus als afvalstof beschouwd op het moment dat de wegbeheerder of aannemer het maaisel bijvoorbeeld op een hoop plaatst zonder duidelijke, directe nuttige toepassing, of het aanbiedt voor verwerking of verwijdering.

Een belangrijke uitzondering vormt het directe, nuttige gebruik ter plaatse. Wanneer bermmaaisel onmiddellijk na het maaien, zonder enige bewerking of opslag, wordt gebruikt als een natuurlijke mulchlaag in dezelfde berm of in een aanliggend perceel met een nuttige functie (bijvoorbeeld erosiebestrijding, bodemverbetering), wordt het niet als afvalstof beschouwd. Het is dan een product in het kader van bermbeheer.

Ook het geplande gebruik bepaalt de status. Als het maaisel vanaf het moment van maaien bestemd is voor een specifieke, nuttige toepassing zoals vergisting in een biogasinstallatie of compostering tot een erkende compost, en het wordt volgens een gecontroleerde logistiek daarnaartoe gebracht, kan het direct als bijproduct of grondstof worden gezien. De houder moet dit vooraf kunnen aantonen via een contract of een eigen verklaring.

Zodra bermmaaisel echter de status van afvalstof heeft gekregen, is de volledige afvalstoffenregelgeving van toepassing. Dit omvat verplichtingen rond transport (verklaringen, erkende vervoerders), verwerking (in een vergunde inrichting) en de naleving van de ladder van Lansink. Het scheiden van stromen (bijvoorbeeld maaisel zonder verontreiniging) is hierbij essentieel om hoogwaardige recyclage mogelijk te maken.

Concluderend is bermmaaisel volgens de Vlaamse regelgeving een afvalstof wanneer de houder zich ervan ontdoet of moet ontdoen, en géén afvalstof wanneer het direct en nuttig wordt toegepast of van bij de oorsprong bestemd is voor een specifieke nuttige toepassing zonder dat sprake is van verwijdering.

Praktisch hergebruik: Hoe kan gemaaid bermgras direct worden ingezet zonder de afvalstatus?

Om bermmaaisel geen afvalstof te laten zijn, moet het direct en nuttig worden toegepast, bij voorkeur ter plaatse of in de directe omgeving. De kern is dat het materiaal een specifieke functie krijgt zonder eerst te worden afgevoerd en verwerkt. Dit vereist een andere organisatie en vaak een samenwerking tussen wegbeheerders, landbouwers en lokale initiatieven.

Een directe toepassing is het gebruik als dierlijke voeding, met name voor herkauwers zoals runderen. Het maaisel moet dan wel vers zijn en komen van bermen die niet zijn bespoten en vrij van verontreinigingen. Het oogsten en inkuilen gebeurt snel na het maaien, waarna het als ruwvoer dient. Dit is een klassieke, hoogwaardige toepassing die het materiaal direct waarde geeft.

Een tweede optie is in situ bodemverbetering. Hierbij wordt het gemaaide gras fijngemaakt en direct op de berm achtergelaten. Het fungeert dan als een natuurlijke mulchlaag. Deze laag beschermt de bodem, remt onkruidgroei, houdt vocht vast en breekt langzaam af, waardoor organische stof en nutrienten terugvloeien naar de bodem. Dit verhoogt de bodemvruchtbaarheid zonder externe inputs.

Voor grotere projecten kan bermgras dienen als grondstof in de biobased economy. Vers maaisel kan lokaal worden verwerkt in vergistingsinstallaties voor de productie van biogas en digestaat. Ook is het mogelijk om er vezels of eiwitten uit te extraheren voor industriële toepassingen. Cruciaal is dat deze toepassing plaatsvindt via een gestructureerde, continue stroom waarbij het maaisel van begin af aan als grondstof wordt gezien en behandeld.

Ten slotte is er lokaal hergebruik in de landbouw of tuinbouw als compost of bodembedekker. Gemeenten kunnen het maaisel aanbieden aan burgers of lokale landbouwers, mits aan kwaliteitseisen wordt voldaan. Door het materiaal lokaal en nuttig in te zetten, blijft het in de kringloop en wordt de afvalfase volledig omzeild. De juridische zekerheid wordt geborgd door duidelijke afspraken en een traceerbare, nuttige toepassing.

Veelgestelde vragen:

Is bermmaaisel geschikt voor mijn moestuin als natuurlijke mest?

Bermmaaisel kan in sommige gevallen in de moestuin gebruikt worden, maar er zijn belangrijke voorwaarden. Het is geen zuivere meststof, maar meer een bodemverbeteraar die organisch materiaal toevoegt. Je moet uitsluitend maaisel gebruiken van bermen die niet zijn bespoten met herbiciden of verontreinigd door zwaar verkeer. Laat het maaisel eerst goed composteren, zodat het gazon- en onkruidzaad niet meer kiemkrachtig is en het materiaal verteerd is. Direct vers maaisel in de tuin leggen kan tot rotting en stikstofgebrek in de grond leiden. Gebruik het gecomposteerde materiaal als een dunne laag mulch of werk het licht in de grond. Controleer ook de zuurgraad, want grassen kunnen de bodem wat verzuren.

Waarom wordt bermmaaisel vaak niet gewoon gecomposteerd door gemeenten?

De verwerking van bermmaaisel is complex. Het maaisel bevat vaak veel verschillende grassoorten, kruiden en onkruidzaden. Daarnaast kan het vervuild zijn met zwerfafval, microplastics of resten van wegbermbehandelingen. Grootschalige compostering vereist een gecontroleerd en langdurig proces om al deze factoren te beheersen en een veilig eindproduct te garanderen. Dit is kostbaar. Daarom wordt een groot deel vergist om biogas op te wekken, of verwerkt tot een laagwaardige bodemverbeteraar voor landschapstoepassingen. Soms wordt het ook verbrand. De keuze hangt af van regionale verwerkingsfaciliteiten en kosten.